ઉત્સવ ના દિવસો આવ્યા સંગે ઉમંગ લાવ્યા. નવરાત્રી ની રમઝટ પછી દિવાળી ની જગમગતાને માણવાના દિવસો આવી ગયા. માટી ના દીવડા, ફટાકડા, કાજુકતરી, નવા કપડા, પૂજાનો સામાન વગેરે આપણે ખરીદવા જતા હોઈએ છીએ. સહુના મુખ પર સ્મિત અને ઉત્સાહ દેખાય છે. નાના થી માંડીને મોટા આ ઉત્સવ માટે આતુર હોય છે. પણ શું આપણે જાણીએ છીએ કે ઉત્સવ શા માટે મનાવવા? દિવાળીના પર્વ ની શું મહિમા છે? તો ચાલો આજે આપણે એ જાણીએ.

ભારતીય સંસ્કૃતિમાં ઉત્સવની એક અનોખી મહિમા છે. રોજીંદા જીંદગી મા આપણે ખાઓ, પીયો અને કામ કરો એ જ ક્રમમા જીવતા હોઈએ છીએ. અને આ ક્રમ અનુસાર જીવતા અને ચાલતા આપણા જીવન મા નવીનતાનો અભાવ લાગે છે. ઉત્સવ એટલે એ દિવસો જેમાં આપણે સહુ આપણા રોજીંદા ક્રમમાં થી બહાર નીકળી મઝા માણવાના અને જીવન વિકાસ કરવાના દિવસો. ઉત્સવમાં આપણે બધા ભેગા થઈએ છીએ કારણકે આપણે આપણા જીવનમાં ઘણા સારા-નરસા પ્રસંગો થી પસાર થઈએ છીએ. અને એવા સમયમાં આપણા માનસિક સ્વાથ્ય પર અજાણ્યા અસર થતી રેહતી હોય છે જે આગળ જઈને બાધારૂપ વિષય પણ બની શકે છે. બીજુ કારણ એ કે આપણે બધા એક બીજા સાથે ભાવ-પ્રેમના સબંધો બાંધવા અને તે સબંધોને સાચવવા પોષણ મળતું રહે તે માટે એકત્ર થઈએ છીએ. બધાની સાથે ભેગા મળીને તહેવારો અને ઉત્સવો માણવા એ એક અલગ મઝાની જ વાત છે!

 દિવાળીના દિવસોની પણ એક અલગ જ મહિમા છે. ધનતેરસ એટલે ધન્વન્તરી (પ્રાચીન ભારતીય  મેડીકલ સાયન્સના પ્રણેતા) અને લક્ષ્મીપૂજન નો દિવસ જેમાં વ્યક્તિ ધનલક્ષ્મી, સ્વાસ્થ્યલક્ષ્મી, ગુણલક્ષ્મી, વૈભાવલક્ષ્મીની માંગણી કરે છે. તે પછીનો દિવસ એટલે નરક ચતુર્દશી જેમાં આપણે નરકાસુરનો વધ કરવાવાળી દિવ્ય શક્તિની ઉપાસના કરીએ છીએ. દિવાળીનો દિવસ એટલે પ્રભુ શ્રીરામના આગમનનો દિવસ અને તેના ઉપલક્ષમાં ઘેર-ઘેર દીવા કરવામાં આવે છે. તે પછીનો દિવસ એટલે નવું વર્ષ જેને આપણે બલીપ્રતિપદા તરીકે પણ ઓળખીએ છીએ. પછી આવે ભાઈબીજ એટલે ભાઈ-બહેનનો દિવસ જેને આપણે યમદ્વિતીયા પણ કહીએ છીએ. એ દિવસે બહેન પોતાના ભાઈમા ચંદ્ર જેવા ગુણો જેમકે શીતળતા, પ્રકાશ અને તેનું ગુણસૌન્દર્ય ખીલે તે માટે પ્રભુ પાસે પ્રાર્થના કરે છે.

દિવાળીના પાંચ દિવસના ઉત્સવ એ ફક્ત ધાર્મિક અર્થ જ નથી ધરાવતા પણ એની સાથે ઘણા અર્થ સંકળાયેલા છે. દિવાળી એટલે આપણા વ્યક્તિક અને સામાજિક વિકાસના દિવસો. દિવાળી એ આંતરિક પ્રકાશનો તહેવાર છે. પણ આપણામાં આંતરિક પ્રકાશ ક્યારે પ્રજ્વલિત થાય? જયારે હું પોતાની સાથે બેસું અને પોતાના મનને સમજવાનું પ્રયત્ન કરું. પોતાના મનમાં રહેલા દોષો જે મારા માનસિક સ્વાસ્થ્યને બગાડે છે એને જાગૃતરૂપે ઓછા કરવાનો પ્રયાસ કરું. ઇન્દ્રિય પર સંયમ રાખું, મન અને બુદ્ધિનો સમન્વય સાધુ, અહંકાર, ભય, ક્રોધને છોડી ઉદ્વેગ હટાવું. બીજાની માટે રાગ-દ્વેષ ના રાખું. જીવનમાં દક્ષતા લાવું અને સૌથી મોટી વાત એટલે શ્રદ્ધા. પોતાના આંતરિક શત્રુઓને પોતાના મિત્રો બનાવી યોગ્ય જીવન જીવું. પોતાના પર પૂર્ણ શ્રદ્ધા ‘Self Confidence’ રાખું અને સરસ ઉલ્લાસમય જીવન જીવવાનું પ્રયત્ન કરું. નારાકચતુર્દશી પર ચાર રસ્તા પર ગોટા અને પાણી નાખીને મારા ઘરની કકળાટ ઘરની બહાર ફેંકી અંધશ્રદ્ધાને આસરો ન આપુ. સૌથી પહેલા પોતાના મનમાંથી કકળાટ દુર કરું. નરકાસુરને મારવાવાળી સ્ત્રી એટલે શ્રીકૃષ્ણના પત્ની સત્યાભામાની જેમ  ‘Women Empowerment’ કરું અને બધાને સશક્ત બનાવુ. નવા વર્ષે જીવનનું વિકાસ થાય તે માટે નવા સંકલ્પો લઉ. જયારે મારી ઓળખાણ મારા મન અને બુદ્ધિ સાથે થશે ત્યારે હું મારા માનસિક સ્વાસ્થ્યને પણ સાચવી શકીશ અને તેના ફળસ્વરૂપે મારું શારીરિક સ્વાસ્થ્ય પણ સ્વસ્થ રહેશે. તો ચાલો આપણે બધા દિવાળીના દિવસોની સાચી મહિમા જાણી સ્વવિકાસના રસ્તે ચાલીયે.     

-શ્રુતિ તિવારી

આજ ના આ ભાગ-દોડ થી ભરેલા જીવન મા હું હમેશા એને શોધું છુ. મને એની જરૂર છે પણ ખબર નહિ એ ક્યાં ખોવાયી ગયી છે? મેં એને મારા ઘર માં શોધી, એ ત્યાં ન મળી. પછી મેં એને બહાર શોધવાનું વિચાર્યું. ઊંચા ઊંચા પર્વતો ની વચ્ચે, દૂધ સાગર જેવા ખળખાળતા ઝરણાં મા, લીલાછમ વન મા, પક્ષિયોં ના ટહુકા મા, ભાઈબંધો ની મીઠી વાણી અને સહવાસ મા, ની ૬ ઇંચ ની સ્ક્રીન મા, માતા-પિતા ની છત્રછાયા મા અને છેવટે ૬ ઇંચના મોબાઈલ મા. આ બધે જ ઠેકાણે મેં એને શોધી અને મને એ મળી પણ ખરી. પરંતુ પ્રશ્ન એ હતો કે ફક્ત ટૂંક સમય મા એ ખલાસ થયી જતી. ફરી થી મારા દ્વારા એની શોધ ચાલુ થતી અને ફરી એ ખલાસ થયી જતી . એક દિવસ મને એક પ્રશ્ન થયો કે મારે કેમ વારે ઘડી એને પ્રાપ્ત કરવાની ઈચ્છા થતી રહે છે અને શું મને આ કોઈ એક જ જગ્યાએ થી મળી નથી શક્તિ ? આ પ્રશ્ન એ મારા મા છુપાયેલી જીજ્ઞાસા ને જન્મ આપ્યો. પેહલા ની જેમ મેં મારી શોધને અગ્રસર રાખી. હું બધે જ ઠેકાણે જઈ આવતી અને એ મને થોડા ક્ષણો માટે મળવા પણ આવતી.

એક દિવસ આવ્યો જયારે મેં પોતાની જાત ને થોડો સમય આપ્યો. હું મારી આંખો ને બંધ કરી આ બાહ્ય જગત થી દુર એક આંતરિક સેર પર લઇ ગયી. હું પોતાની સાથે બેસી, મન મા ખુદ ની સાથે વાતો કરી અને પોતાના મનની અગણિત વાતો સાંભળી. અરે બાપરે! કેટલો અવાજ અને કેટલા પ્રકાર ની વાતો! ક્યાય ભૂતકાળ તો ક્યાય વર્તમાન અને છેલ્લે ભવિષ્યકાળ પણ. આ બધા જ એક સાથે મારા મન પર હાવી થઇ ગયા અને એ માનસિક જગતમાં થી મેં તરત જ મારી આખો ખોલી અને બહાર આવી ગયી. પરંતુ મને એક વાત ની ખાતરી થયી ગયી હતી કે જેને હું શોધું છું એ મારી અંદર જ છે. એનું નામ “શાંતિ” છે.

હું રોજ એની સાથે બેસવા લાગી, ધીમે ધીમે એ મારા મનની પણ ખુબ સારી મિત્ર બની ગયી. ત્યાર પછી થી મારો મન પોતાનો અવાજ અમુક સમય માટે શાંત કરી લેતો અને મને શાંતિ અનુભવા દેતો. મારો મન મારો સારો અને સાચો મીત્ર બની ગયો. અને એ કેવી રીતે થયું? એનું કારણ છે મારી વિવેકી બુદ્ધિ. મારી બુદ્ધિ એ મને વિવેક (Decision making power) પ્રદાન કર્યું કે મારા આંતરિક અર્થાત માનસિક સ્વાસ્થ્ય માટે શું સારું છે.

હું રોજ મારી સાથે બેસતી અને શાંતિ અનુભવતી. હવે હું ઝરને, નદીના કિનારે, ગામના ગોદરે કે મિત્રો પાસે જવું કે ન જવું મને એ શાંતિ ઓછા પ્રયાસે અને મારી અંદર જ મળી જતી.

મિત્રો, જયારે આપડે બાહ્ય જગત મા તર્સેલા હરણ ની માફક શાંતિ શોધીએ છીએ ત્યારે આપણે આપણા માનસિક સ્વાસ્થ્ય ને ખુબ જ હાની પહોંચાડીએ છીએ. એ માનસિક મૃગતૃષ્ણા ને તૃપ્ત કરવા માટેની કસ્તુરી આપણી અંદર જ છે. અને એ કસ્તુરી એટલે આપણું મન. આપણા મનને એક hardcore training ની જરૂર છે કે જેના થી એ આપણું માનેલું અને બુદ્ધિ દ્વારા ચકાસેલું કાર્ય પૂર્ણ કરે. શાંતિ એક અનોખી વસ્તુ છે જેના થકી આપણે સારૂ જીવન વ્યતીત કરી શકીએ છીએ. જે શાંતિ આપણને રોજ રાત્રે ઊંઘ મા મળે છે એ જ શાંતિ આપણને જાગૃત અવસ્થા મા મળે એ  માટે આપણે બધા એ પોતાની સાથે એકાંત મા સમય વિતાવવાની જરૂર છે. તો ચાલો આજ થી આપણે પોતાના ના આંતરિક જગત મા ડૂબકી મારી અપાર શાંતિ ને અનુભવવા નો પ્રયત્ન કરીયે.         

-શ્રુતિ તિવારી

We find that the early men who were tribes and uncivilized had stayed together with their families. The fauna, birds, and creatures of the underwater kingdom also live in a family unit. We often see on infotainment channels how lion and lioness keep their little cubs safe and teach them how to catch their prey and life-surviving techniques. When a baby dog is killed by a car, then the whole dog family shouts out at each other as well as at others, especially at those who don’t relate to the Animalia kingdom i.e., humans. It shows how the animal world has some similarities to the human beings. They have instincts, motivation, and emotions like us on which they live.

The great late human civilizations of Mesopotamia, Greece, and Egypt showed us the way of living. Our great Indus Valley civilization which is still alive has taught us the way of life. If we gaze into our Indian history, we find the importance of family in the development of a person. People used to stay together to support each other, to develop each other, to love each other, and to understand each other. Family plays a crucial role in everyone’s life. Here we get that warmth and acceptance that a person looks for.

During hard times all members come together to help the member and curb out the problem. Not only physical support but they also provide a great amount of psychological support as well. Family members share their life moments and experiences to take or give guidance or to teach the younger ones the art of living. Many times, the younger generation teaches the older one. The elderly people, the grandfather and grandmother are the base of the family who always work to tie all the members in the bond of love, respect, trust, and care. All of them accept each other’s flaws and fine points to grow together. They work on each other’s strengths and weaknesses. Personality takes shape in this unit. Changes are suggested or stated by the family members if they are required. Such a beautiful helping unit filled with empathy and support it is.

In older times, there were fewer cases of mental health issues which we are currently facing. The understanding of the importance of family has dropped in the last few decades. In Eastern culture as well as Western culture, there is a disruption in this social order. Now in the name of privacy, we are disordering the social order that was set by our ancestors. But when we see the countryside people the family institution is still luckily alive. That is why this is one of the reasons for major mental health issues are more visible in the urban population. In India, due to the huge rise in population, people and the government are promoting the concept of the nuclear family. Undoubtedly, this decision is the need of the hour. But our focus should be on building such old family values even in a nuclear family which used to enhance our personality.

From a psychological perspective, we need to understand the significance of family institutions to learn and promote value-based personality development. There is a need for some old school systems to be applied in this fast-forward world, but why, because “old is gold”. So let us all try to rebuild and redefine that ideal family system again. 

Article by Ms. Shruti Tiwari

We often see how people who have this quality in them live a balanced life where they don’t give space to negativity. Other people also like that way of living which seems calm and cool; indeed, it is that only. To be optimistic, in general, is to expect the best possible outcome from any given situation.

Trait theorists say that it is due to certain traits that shape such mental attitudes. On the contrary, behaviorists strongly believe that rather than hereditary, it is an acquired behavior. But the question is, how to practice optimism? What are the ways to inculcate such a constitutive attitude towards life? There are some ways of practicing optimism.

Build self-confidence: It is one of the important points in building an optimistic attitude. Time comes when we lose the holding of our own self. Have faith in yourself that “I can do”, and “I will do” no matter how tough it is. Stand in front of a mirror every day and command yourself that I am confident, I will do my best and I will give my best. Likewise, keep boosting your inner self.

Read the ideal ones: It is well said, that what we read we become that. Read the material that inspires you to live a cheerful and healthy lifestyle.

Journaling your positive emotions: Research shows that writing down your positive emotions can help you to develop a positive outlook in life. Maintaining the journal on a daily basis helps you in introspection which is necessary for everyone.

Practice mindfulness: Mindfulness is being aware and attentive to your moment-to-moment activities. It means to live in the present moment and be consciously attentive to a particular stimulus.

If you are fully living in the moment, you are much less likely to contemplate past experiences or worry about the upcoming future. It can be a useful technique to focus on what matters in the present moment.

Practice gratitude: Gratitude means the remembrance and thankfulness for what is important in life. If you want to develop optimism, try to sit aside a few minutes every day to pen down the things for which you are grateful.

All the points are to be followed for achieving a constitutive and realistic approach towards positivity. Rather than stressing only about staying positive and ignoring other emotions, the goal should be to try to look on the bright side while acknowledging the twists and turns of the situation.

Article by Ms. Shruti Tiwari

Symptoms:

• Restlessness
• Uncontrollable feeling of worry
• Difficulty in concentrating
• Difficulty in sleep

The cycle of Anxiety:

1. Anxiety
2. Avoidance
3. Brief Relief
4. Anxiety Intensifies

Types of anxiety:

1) General anxiety disorder:

A person with GAD keeps worrying about something,

for example: in the morning they worry about making tiffin of children then they worry about sending school to children after sending them to school they worry about cleaning the house and this worry goes on and on.

2)Panic disorder:

Panic disorder is a sudden panic attack because of any intense event or sometimes without any reason, which includes shaking, breathing issues, and nausea it can happen rapidly.

3)Separation anxiety disorder:

High anxiety levels after separation from a person or place that provides feelings of security or safety characterize separation anxiety disorder.

Treatment:

• Treatment of anxiety is taking psychotherapy where therapists try to teach you how to manage your anxiety with different activities and exercises. CBT (cognitive behavioural therapy) helps a lot with anxiety.
• meditation can help to reduce anxiety.
• In severe cases, medication can help too.

Case study:

Ms. P is 26 years old and recently she got divorced. After her divorce, she moved to a new place. After a few days, she started having body aches in different parts of her body. Later on, she faced sleep issues like lack of sleep and restlessness also started affecting her new work life. She could not focus on her work. She often got panic attacks where she felt breathing issues. After consulting a physician, her physician suggested she consult a psychologist and then she started having psychotherapy. The therapist helped her to accept her current situation (divorce and moving to a new place) and sow a seed of new thoughts in her mind. Now she is balancing her personal and professional life and her restlessness and sleep disturbances have improved so far.

“ITS OKAY TO TALK ABOUT MENTAL HEALTH AND IT IS AS IMPORTANT AS YOUR PHYSICAL HEALTH”.

Ms. Manushi Upadhyay

We are living in the world of technology where it has become easy to live and work for our livelihood. The world has come so far in terms of technological, economic, financial, and social aspects. But what about the psychological aspect? Human psychology is an interesting subject but one of the most difficult topics as well.

Knowing our behavior is a tough task as it requires daily practice, patience, and self-knowledge. A person who knows about himself/herself in a true sense lives a life that has a smaller number of rooms for self-degrading thoughts. We are moving so rapidly that we don’t give time to our own self. Just take a pause for a few seconds and ask yourself when did you talk to the self? In the race of materialistic development and growth, we forget the purpose of our very existence. We forget that there is a subjective life that needs our attention and care just like a plant’s nourishment.

We live according to the people present around us, we think according to them and soon start thinking like them, and we live on their conditions. All these come under an umbrella term ‘Conditions of Worth’ given by American psychologist Carl Rogers. Since our childhood, we have tried to please others and work to always get marked in people’s good books. But is it a good practice? We live in a huge incongruence where there is disrupted contact between our real selves and self-experiences. As a result, we don’t accept ourselves as well as others.

The highly acknowledged and deeply disregarded reality is that we can’t please everyone and be in their good books where they all accept us and be with us. When we truly acknowledge this thought, acquire it, and live according to ourselves without harming others then we will be able to maintain a balanced life which is everybody’s subjective need. But many times we overlook this reality to get fit in the world and strive hard to adjust anyhow even if we don’t want to. Let us know that, we have the potential to decide our own worth. Just like we need several nutrients to run the body, in the same way, our mind also needs nutrients like happiness, satisfaction, compassion, empathy, acceptance, and genuineness to fully survive.

To live with full potential first know, understand, accept, and then work on yourself.

Article by Ms. Shruti Tiwari

૬ વર્ષ નો નાનકડા પ્રવીણ ની વાત:

પ્રવીણ જયારે પહેલી વાર મારી પાસે આવ્યો ત્યારે ખુબજ શાંત અને ધીરજ સાથે બેઠો હતો તે તેના માતા પિતા સાથે આવેલો. તેની માતા ની ફરિયાદો ખુબજ હતી જેમની અહી હું થોડી કહેવા માંગું છુ.

૧)પ્રવીણ જે પણ કામ કરે તે ખુબજ ધીરે થી કરતો હોય છે.

૨) જયારે પણ એને ભણવા બેસાડીયે ત્યારે તેને ભણવું હોતું નથી અને જો એ ભણવા બેઠો તોહ પછી કલાકો ના કલાકો એક પાનું લખતા કરે.

૩) ભણવા માં ખુબજ હોશિયાર છે મારો પ્રવીણ, જે પણ પૂછો તેનો જવાબ એ ખુબ સરસ રીતે બોલી ને સંભળાવે.

૪) બ્રશ કરવામાં ખુબ જ વાર કરે.

૫) રમતો રમવી ખુબજ ગમે બધા જોડે પણ એ ધીરે થી રમે એટલે કોઈ એને રમાડે નહીં.

         પ્રવીણ ની માતા એ જયારે મને આ બધી વાત કરી ત્યારે મને ખ્યાલ આવી ગયો હતો કે પ્રવીણ ને લખવા વાચવાની સમસ્યા છે અને જેના કારણે તે તેના રોજીંદા જીવન ની દૈનિક ક્રિયા માં સમય લગાવે છે. પ્રવીણ ની માતા ને મેં સરળ ભાષા માં સમજાવની કોશિશ કરી.

દરેક બાળક ની સમજવાની શક્તિ અલગ અલગ હોય છે જેમ આપડે નવું બાયિક અથવા કાર  લઈએ તોહ દરેક માં તેમના એન્જીન ની ક્ષમતા અલગ અલગ હોય છે અને તે દરેક કાર કે બાયિક ના પોતાના અલગ લક્ષણો હોય છે. તેવી જ રીતે દરેક બાળકમાં સમજવાની શક્તિ અલગ અલગ હોય છે અને દરેક બાળક માં અલગ અલગ ગુણો હોય છે. આપણા પ્રવીણમાં પણ ઘણા ગુણો ચોક્કસ હશે આપણે ફક્ત તેને શોધવાના છે.

      માતા પિતા પાસે મેં ૩ મહિના નો સમય માંગ્યો ધીરે ધીરે પ્રવીણ જોડે મારી વાત ચિત થવાની શરુ થયી શરૂવાતના સેસનમાં તે ખુબજ શરમાતો હતો, કોઈ ની સાથે વાત ના કરે પરંતુ રમતો રમવી તેને ખુબ ગમતી. એક દિવસ મેં તેને પૂછ્યું કે તને મિત્રો બનાવા કેમ નથી ગમતા, ત્યારે તે કહે કે કોઈ મને ધીરે થી રમાડતું જ નથી અને હું રમત ને સમજુ તે પેહલા બધા મને છોડી ને જતા રહે છે. ત્યારે મે તેને કહયું કે મારી સાથે રમીશ હું તને છોડી ને નહીં જવું, તેણે હા પાડી. જેમ જેમ સેશન આગળ વધતા ગયા પ્રવીણની મુશ્કેલી ઓંછી થતી ગયી અને સાથે સાથે તેનું ભણવામાં તેનો રસ અને ઝડપ બંને વધતી ગયી

        હવે તે સ્કુલમાં પણ બીજા લોકો ની સાથે લખતો થયી ગયો છે અને હવે પ્રવીણ તેની દૈનિક ક્રિયા પહેલા કરતા થોડી જડપ થી કરે છે.

માતા પિતા એ સમજવા જેવી બાબત:

૧) દરેક બાળક માં ભગવાને અલગ અલગ શક્તિ આપેલી છે તોહ એને બીજા બાળકો સાથે સરખાવો નહીં.

૨) ધીરજ રાખવી.

૩) બાળક ને સ્વીકારી તેને હૂફ આપો.

૪) બાળક ને આગળ વધવા માટે પ્રોસાહન આપવું.

માનુષી ઉપાધ્યાય